Historia studiów polonistycznych w Łodzi sięga międzywojennej działalności Wolnej Wszechnicy Polskiej, której oddział łódzki w dużym stopniu wpływał na życie kulturalne i naukowe miasta. Grupa profesorów Wszechnicy, wśród których należy wymienić Stefanię Skwarczyńską, w decydujący sposób przyczyniła się do utworzenia w roku 1945 Uniwersytetu Łódzkiego i jego katedr.
Katedry filologiczne działały zatem w Uniwersytecie od samego początku jego istnienia; najpierw jednak (do roku 1952) w ramach Wydziału Humanistycznego. Obejmował on m.in. trzy katedry historii literatury polskiej, katedrę języka polskiego, filologii słowiańskiej, teorii literatury, bibliotekoznawstwa oraz języka i literatury: francuskiej, niemieckiej, angielskiej i rosyjskiej.
Łódzkie środowisko filologiczne, skupiając wiele ciekawych osobowości, miało w owym pierwszym pięcioleciu wysoki poziom naukowy i dydaktyczny. Językoznawstwo slawistyczne i polonistyczne wykładali: przedwojenny profesor Uniwersytetu Poznańskiego, Henryk Ułaszyn oraz Zdzisław Stieber, który do opisu fonologii wykorzystał założenia strukturalizmu. Do grona najwybitniejszych polskich literaturoznawców należała Stefania Skwarczyńska, pierwsza badaczka w Polsce, która uzyskała habilitację z teorii literatury. Historię literatury wykładali: Stanisław Adamczewski, Juliusz Saloni i Andrzej Boleski.
W 1952 r. powstał Wydział Filologiczny w wyniku podzielenia się Wydziału Humanistycznego. Organizatorem, czyli faktycznie pierwszym dziekanem nowej jednostki na lata 1951-1952 został, uznany już wtedy dialektolog, Karol Dejna. W latach siedemdziesiątych XX w. katedry polonistyczne zostały przekształcone w Instytut Filologii Polskiej, liczący 5 zakładów. Po wybraniu w pierwszych wolnych wyborach na dziekana Wydziału Filologicznego prof. Marii Kamińskiej nastąpiły kolejne zmiany organizacyjne. Instytut Filologii Polskiej został rozwiązany, a jego zakłady przekształcone w samodzielne katedry. Struktura taka przetrwała do roku 2009, kiedy katedry polonistyczne zostały ponownie przekształcone, najpierw w federacyjny Instytut Filologii Polskiej, a następnie w roku 2017 w kierunkowy Instytut Filologii Polskiej i Logopedii. Pierwszym dyrektorem Instytutu została prof. UŁ dr hab. Ewa Woźniak (2009-2012), kolejnym prof. UŁ dr hab. Krystyna Pietrych (2012-2013), prof. UŁ dr hab. Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz (2012-2016) (wicedyrektorem był wówczas prof. UŁ dr hab. Michał Kuran). Od roku 2016 funkcję dyrektora pełni prof. UŁ dr hab. Danuta Kowalska (zastępcy: prof. UŁ dr hab. Rafał Zarębski, dr Lidia Ignaczak). Instytut prowadzi kształcenie na dwóch kierunkach: filologii polskiej i logopedii (pełnomocnikiem do spraw logopedii jest prof. UŁ dr hab. Irena Jaros).
Wśród wybitnych osobowości, które kształtowały łódzką polonistykę, należy wymienić literaturoznawców: Stefanię Skwarczyńską, Stefana Kawyna, Teresę Cieślikowską, Zdzisława Skwarczyńskiego, Ryszarda Wierzbowskiego, Aleksandrę Budrecką, Jerzego Tyneckiego, Jana Dürr-Durskiego, Jerzego Starnawskiego, Krystynę Poklewską, Jacka Brzozowskiego, Krystynę Ratajską, Jerzego Poradeckiego, a spośród językoznawców: Zdzisława Stiebera, Stefana Hrabca, Karola Dejnę, Witolda Śmiecha, Władysława Cyrana, Marię Kamińską, Stanisława Gogolewskiego, Sławomira Galę i wielu innych.
Instytut Filologii Polskiej UŁ powstał w roku 2009. W jego składy weszły funkcjonujące wcześniej jako samodzielne jednostki językoznawcze i literaturoznawcze katedry polonistyczne. Pierwszym dyrektorem została prof. UŁ dr hab. Ewa Woźniak. Następnie Instytutem kierowały: prof. UŁ dr hab. Krystyna Pietrych, prof. UŁ dr hab. Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz, prof. UŁ dr hab. Danuta Kowalska. W roku 2017 został przekształcony w kierunkowy Instytut Filologii Polskiej i Logopedii.
Oprac. R. Zarębski na podstawie: 50 lat Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego (1952-2002), red. Z. Fiszbak, Łódź 2002 oraz Z przeszłości polonistycznego językoznawstwa w Uniwersytecie Łódzkim, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica”, t. 38, 1998, s. 105-141 (materiały zebrała i przygotowała do druku E. Umińska-Tytoń).